← Барлык мәкаләләр

30.03.2026

Тавышсыз кино типографикасы

Беренче тавышсыз роликларны фильм дип тә атап булмый диярлек: алар күрсәтү өчен ясалган, интертитрлары булмаган. Кино катлаулана төшкәч, операторлар хроника төшереп туйгач, ә тамашачы поезд килеп җитүдән инде курыкмагач, интертитрлар барлыкка килгән. Аларны сюжет һәм актер уены пәйда булгач кертә башлаганнар. Кайбер тикшеренүчеләр моны XIX гасыр азагына карый дип саный. 1901 елгы «Scrooge or Marley’s Ghost» фильмын карау кызык. Нәкъ шул чор. Андагы интертитрлар мәгънә ягыннан туры, ә форма ягыннан купшы. Экранда күренешнең номеры һәм анда нәрсә булачагы кыскача язылган. Пьесадагы кебек. Әйткәндәй, «интертитр» сүзе үзе үк арадагы, күренешләр арасындагы текстны аңлата.


Слайдларның купшылыгы ул чор реклама брошюраларыннан калышмаган: шрифт һәм кегль төрләре никадәр күп булса, шулкадәр яхшырак. Хәтта ротунданы да кулланганнар.

Иң игътибарлы укучы рәссамның «SCENE» башисемен модернистик рәвештә тигезләп, классик җыелмага никадәр оста һәм кыю урнаштырганын күрер. Үз урынында күренә.

Форма белән уен

Яңа тармак шулай оеша: беренче булып юл салучылар элекке тармактан кайбер өлешләрне алып, яңасына урнаштыра. Беренче танклар белән дә шулай булган. Алар башнясыз һәм күчерелмә мәгънәдә дә «башсыз» булган: ныгытылган окопларны үтеп чыгу өчен ясалган, ә авыр кораллары кораб спонсоннарына урнаштырылган. Туры төбәп ата алмаганнар.

Киноның башлангыч чорында да шул ук хәл. Интертитрлар мөстәкыйль визуаль алым булмаган, китаптагы алымнарны тулысынча күчергән. Мәсәлән, титрларда нокталы сызыклар киң кулланылган: кыска яки озын сызыклар, зур яки кечкенә адымлы тиреләр була алган. Һәркем үзенчә тигезләгән: шрифтның база сызыгы буенча да, урта сызык буенча да.


Мине иң гаҗәпләндергәне — 1915 елгы «Милләт тууы» (The Birth of a Nation) фильмында «¶» абзац билгесен куллану. Искитәрлек. Бер якта — яңа гына туган кино, икенче якта — урта гасыр билгесе. XX гасырның икенче унъеллыгында аны рекламада да, газеталарда да, көндәлек кулланышта да очратмаганнар. Режиссерның нигә нәкъ шушы онытылган алымны, кызыл юлны билгеләүне сайлавы кызык. Аның башта ни өчен кирәк булганын аңласаң, интертитрда ул бернинди вазифа да башкармый. Әйткәндәй, ул чакта символны, хәзерге кебек ахырга түгел, нәкъ менә башына куйганнар. Түбәндә Ян Чихольдның китап бизәлеше турында сайланма мәкаләләреннән өзек.

Автор, фикер агышына ияреп, текстны мәгънә ягыннан бәйләнгән җөмләләр төркемнәренә бүлә. Без аларны абзацлар дибез. Элек параграфлар дип атаганнар. Безнең ямьсез § параграф билгесе — урта гасырлардагы ¶ тамгасының төссезләнгән варианты. Башта аны юл эченә куйганнар һәм төс белән аерып күрсәткәннәр. Ул җөмләләрнең яңа төркеме башланганын белдергән. Урта гасырлар ахырында бу төркемнәрне яңа юлдан яза башлаганнар, ләкин алга абзац билгесен, еш кына кызыл төстә, кую гадәте калган.

Интертитрларның китап типографикасыннан алган тагын бер алымы — бизәкле баш хәрефләр. Аларны уйлап та тормыйча куйганнар. Озын җөмләдә баш хәреф бөтенләй чит булып күренмәсә дә, бер-ике сүзле интертитрда ул ким дигәндә артык. Нишлисең, жанры шундый. Кызыгы — бизәкле баш хәрефләр хәтта диалогларда да булган.

Мәгънә белән уен

Тавышсыз кинода интертитрлар гадәттә ике нәрсәне — вакыйга һәм диалогны — җиткергән. Башта сурәтләү алымнары шактый формаль булган. Вакыйга булса, текстны бизәкле кысага урнаштырганнар, ләкин бу мәҗбүри түгел. Диалогны куштырнак эченә алганнар яки куштырнаксыз, башына сызык куеп биргәннәр. Режиссерлар типографика белән хис өстәргә яки калыптан чыгарга тырышмаган. Кыскасы, уен булмаган.

Шул бертөрле фонда берничә фильм аерылып тора. Аларның берсе — Алексей Грановскийның яһүдләрнең яшәү җирләре чикләре турында «Яһүд бәхете» фильмы. Интертитрларны Исаак Бабель язган, кубист Натан Альтман бизәгән. Типографика хисләрне тамашачыга җиткереп кенә калмаган, һөнәри даирәдә дә бәхәс уяткан. Әлбәттә, шул ук интертитрларның роле турында.


Кемдер беркем белән дә ачыктан-ачык бәхәсләшмәгән һәм интертитрларны бөтенләй кулланмаган. Шуларның берсе — Жорж Мельес. Ул кинодан декорацияләр, костюмнар һәм куелган сюжетлар белән театр ясаган. Театрда интертитр юк икән, кинода нигә кирәк?

Башкалар исә ярышкан: Чарли Чаплин белән Бастер Китон кемдә интертитр азрак булыр дип бәхәсләшкәннәр. Redditка ышансаң, Чаплин 21:23 исәбе белән җиңгән.

Совет Россиясендә режиссерлар арасында бәхәс барган. Документаль кино режиссеры Дзига Вертов үҗәтләнеп интертитрсыз кино төшергән. Ул чигенергә яратмаган һәм интертитрлар хакында ачыктан-ачык болай дигән: «БУ КАБАХӘТНЕҢ СЫРТ СӨЯГЕН СЫНДЫРЫГЫЗ!» Аны аңлап була: интертитрлар хәрәкәтне өзә, экрандагы вакыйгаларның иркен агышына комачаулый. Кино белгече Виктор Шкловский да ким кискенлек белән җавап бирмәгән: «Хроника (интертитрсыз хроника күздә тотыла) — канаудагы карточкалы каталог». Вертов белән Шкловскийның, Чарли белән Бастер кебек, ярышып карамавы кызганыч. Икесе дә идеяле булган.

«Кояш чыгуы» (Sunrise: A Song of Two Humans) фильмында режиссер анимация белән тәҗрибә ясый. Мәсәлән, «Couldn’t she get drown?» җөмләсе үзе бата. Инде нидер бар.

Ә «Доктор Калигари кабинеты» (The Cabinet of Dr. Caligari) куркыныч фильмында шрифт һәм фон графикасы өчен туры килгән стиль табылган. Экран үзенә бер халәт тудыра.


Вертовның «Киноправда» документаль фильмнарын аерым телгә аласым килә. Интертитрларны Родченко бизәгән, аны шунда ук танып була: конструктивистик хәрәкәт, икеле ритмнар. Үз чоры.


Мультфильмнарда да интертитрлар булган, әмма кинодагыдан сирәгрәк. Уолт Диснейның «Итекле мәче» (Puss in Boots) мультфильмында алар берничә. Һәм, әлбәттә, анимацияләнгән (барысы да түгел).

«Алтынчәч һәм өч аю» (Goldie Locks and the Three Bears) мультфильмында бер генә интертитр бар — «Ah! Hops at last». Калганы — сөйләм күбекләре һәм текст кыстырмалары. Бу мультфильмнардан соң Дисней, күрәсең, интертитрлар кулланмаган. Микки бөтенләй тавышсыз, интертитрсыз булган. Һәрхәлдә, тавышлы анимацияле кинога кадәр.

Ахырдан

Укучыга интертитрларда сүгенү сүзләре булдымы икәнен белү дә кызыктыр. Әлбәттә, булды!