15.11.2015
Каршылык белән килешү, һәрвакыттагыча, бу очракта да тәнкыйтьтән баш тартуга китерә, димәк, фәннең җимерелүенә. Карл Поппер
«Иҗат төгәл фән буларак. Уйлап табу бурычларын чишү теориясе» китабында Генрих Альтов (Альтшуллерның тәхәллүсе) болай язган: «Укучы сорарга хаклы: димәк, бөтен уйлап табулар “формулалар буенча” башкарылачак һәм уйлап табу иҗади эшчәнлек төре буларак бетәчәк вакыт җитәрме? Әйе, шулай булачак». Альтшуллер өчен иҗатны формалаштырылган кагыйдәләргә салу гомерлек эш булган. Максат аңлашыла һәм гомумән хөрмәткә лаек, ләкин ул үзенең нигездән үк яраксызлыгы һәм баштан ук киләчәге булмавы белән гыйбрәтле. ТРИЗның ни өчен үзен акламавын һәм киләчәге булмавын аңлау өчен, теориянең аксиоматик нигезен һәм туган чорын белергә кирәк.
ТРИЗның аксиоматик нигезе — диалектик материализм (диамат), ягъни Карл Марксның табигать, җәмгыять һәм фикерләү үсеше кануннары турындагы фәлсәфи тәгълиматы. Октябрь инкыйлабыннан соң Россиядә диалектик материализм дәүләт идеологиясенең нигезенә әйләнде. Дәүләт җәмгыять, мәдәният, сәясәт һәм фән тормышын тулысынча контрольдә тотты. Шул идеологик догматизм шартларында техникада диаматны гамәлдә куллану роленә дәгъва иткән теория туды, дөресрәге, Альтшуллер үзе аңа шундый роль бирергә теләде.
Догматик идеягә идеологик көндәш кирәк: автор үз теориясенең өстенлеген шуның мисалында күрсәтә. Бу рольгә вариантларны бер-бер артлы сынап карау эләкте. Очраклы гына түгел. Сәбәпне аңлар өчен, диаматның нигезен белү зарур. Диалектик материалистлар дөнья үсеше нигезендә капма-каршы яклар көрәше ята дип саный (ТРИЗ телендә — каршылыклар). Каршылык үсеш чыганагын белдерә, димәк, уйлап табуга этәргеч бирә. Сынау һәм хаталар ысулында тикшерүне узмаган фаразлар үстерелми, ә диаматта капма-каршылыклар көрәшеннән иң яхшы өлешләрне саклаган яңа нәрсә килеп чыга. ТРИЗ буенча идея табу — каршылыкны ачыклау һәм белә торып көчәйтү. Альтшуллер болай яза: «“Уңайлы” белән “арзан” арасында килешү табып, уңайлы һәм арзан автобус проектлау — конструктор бурычы. Мондый бурычны чишкәндә каршылыкны җиңеп чыгарга туры килми. Каршылыкны җиңү кирәк булганда гына бурыч уйлап табу бурычына әйләнә».
Каршылыкны җиңү өчен Альтшуллер янә диаматка мөрәҗәгать итә: «Асылы шунда: техниканың матди булуын, ә аның үсеше диалектик булуын танырга кирәк. Техник системаларның матди булуы ачык. Аларның үсүе һәм, һәр үсеш кебек үк, диалектиканың гомуми кануннарына буйсынуы да шулкадәр үк ачык. Моннан уйлап табу методологиясе өчен хәлиткеч нәтиҗә чыга: техник системалар үсешенең объектив кануннары бар. Аларны танып белергә һәм вариантларны сукыр килеш сынап тормыйча, уйлап табу бурычларын аңлы рәвештә чишү өчен кулланырга мөмкин».
Альтшуллер техник системаларның үсеш кануннарын патент документларын өйрәнүдән башлый: «Икенче этаптагы кебек үк, эш өчен төп материал патент мәгълүматы иде. Әмма хәзер ул яңа алымнарны табып, техник каршылыкларны бетерү таблицасына кертү өчен генә өйрәнелмәде. Төп максат — техник системалар үсешенең гомуми закончалыкларын тикшерү иде». Максат аңлашыла: үсешне алдан әйтү коралы кирәк, нәкъ диамат буенча: «Техник системалар билгеле закончалыклар буенча үсә. Аларны танып белергә һәм иске техник системаларны аңлы рәвештә камилләштерү, яңаларын булдыру өчен кулланырга була. Шулай итеп, уйлап табу бурычларын чишүне техник системалар үсеше турында төгәл фәнгә әйләндерергә мөмкин».
Техник системаларның үсеш кануннарыннан һәм патентлар тупланмасын анализлаудан каршылыкларны җиңү өчен стандартлар чыгарыла (ТРИЗ телендә алар шулай атала). Стандартлар типик бурычларны чишүнең төп коралына әйләнә: «Шулай итеп, бурычлар типик һәм типик булмаганнарга бүленә. Бүген типик булмаган бурычлар иртәгә, әлегә билгесез закончалыклар ачылгач, типикка әйләнәчәк. Типик бурычлар төгәл кагыйдә буенча бер адымда чишелә: кагыйдә башлангыч системаны ничек үзгәртергә кирәклеген күрсәтә. Мондый кагыйдәләрне стандартлар, ә билгеле бер тәртиптә төркемләнгән кагыйдәләр җыелмасын стандартлар системасы дип атыйлар».
Кызыгы шунда: 1986 елга бу стандартлар системасында техник каршылыкларны бетерүнең 40 төп алымы, ә ярдәмче алымнар белән бергә 100дән артыгы булган. Стандартлар саны арту белән типик бурыч өчен туры килгән стандартны нәтиҗәле сайлау проблемасы килеп чыга. «Сайлау» сүзенә игътибар итегез, биредә хата юк. Моны ТРИЗ тарафдарлары аңлаган, Альтшуллер үзе генә аңламаган.
А. В. Кудрявцев, А. В. Ревенков, А. И. Гасанов, В. Ю. Бубенцов һәм С. А. Евсюков мөхәррирлегендә чыккан «ТРИЗ дәреслеге» кулланмасында авторлар болай эшләргә тәкъдим итә: «Димәк, бөтен кырык алымны нәтиҗәле тикшереп чыгу авыр, чөнки кирәкле игътибар дәрәҗәсен озак саклап булмый. Бу кимчелекне бетерү өчен махсус эзләү коралы — техник каршылыкларны бетерү таблицасы эшләнде. Ул аерым бурычны чишү өчен тәкъдим ителгән алымнар санын шактый киметә. Өстенлекле алымнарны шулай аеру статистик анализга нигезләнгән».
Авторлар кыенсынмыйча, 40 вариантны бер-бер артлы тикшерү турында турыдан-туры яза. Шунда ук: «Мөмкин кадәр гади һәм тиз гамәлгә кертелә торган чишелеш кирәк булса, тәкъдим ителгән беренче алымнан башлагыз. Ә мөмкин кадәр үзенчәлекле, көтелмәгән, инкыйлаби чишелеш кирәк булса, соңгы тәкъдим ителгән алымнан башлагыз». Альтшуллер үзе исә томанлы гына киңәш бирә: «туры килгән стандартны сайларга».
Киләчәкне фаразлау кораллары бар, максатка ирешелгән: «Мондый мөмкинлек күренде: бурычларның төп өлеше стандартлар буенча чишелергә тиеш, ә АРИЗны (Уйлап табу бурычларын чишү алгоритмын) күбрәк стандарт булмаган бурычларны анализлау һәм яңа стандартлар төзергә ярдәм итүче мәгълүмат алу өчен кулланырга кирәк. Моннан тыш, стандартлар системасы алга таба камилләшкәч, АРИЗдан аермалы буларак, техник системалар үсешен фаразлау коралына әйләнер дигән өмет туды».
Карл Поппер «Диалектика нәрсә ул?» мәкаләсендә диалектик өчлектән — тезис, антитезис һәм синтездан, ә ТРИЗ очрагында каршылыктан — теләсә нинди нәтиҗә чыгарып булуын исбатлады. Исбатны биредә кабатлауның мәгънәсе юк. Ул күләмле, теләгән укучы үзе таныша ала. Ләкин ике мөһим өзекне китерергә кирәк.
«Диалектикларның каршылыклар котылгысыз һәм алар шулкадәр җимешле ки, алардан котылу хәтта кирәкми, дигән томанлы фикере куркыныч ялгышуга китерә. Ялгышу шунда: каршылыкларның җимешлелеге дип аталган нәрсә, без күргәнчә, алар белән килешмәскә карар итүебезнең генә нәтиҗәсе (каршылык кануны нигезендә). Куркынычы шунда: каршылыклардан котылырга кирәкми яки бөтенләй мөмкин түгел дигән караш фәннең дә, тәнкыйтьнең дә, ягъни акылга таянып фикер йөртүнең дә бетүенә китерә».
Һәм: «Әгәр теориядә каршылык бар икән, аннан дөньядагы һәр нәрсә килеп чыга, димәк, берни дә килеп чыкмый. Һәр раслаган мәгълүматына шул ук мәгълүматны кире кагуны да өсти торган теория безгә бернинди мәгълүмат бирә алмый. Шуңа күрә каршылыклы теория теория буларак бөтенләй файдасыз».
1. Укучы ТРИЗның диаматка тиң икәнен тулысынча күрсен өчен, Альтшуллерның 1991 елгы китабыннан скан китерәм:

Альтшуллерның биографы Б. Л. Злотин сөйләгәнне дә китерү урынлы: «Иң мөһиме — аның башына шунда ук гаҗәеп яхшы идея килә: уйлап табучыны, аның башында нәрсә булганын тикшерергә кирәкми. Һәр кешенең башында теләсә нәрсә була ала. Техниканы, аның ничек үскәнен өйрәнергә кирәк. Ягъни төп идея — закончалык идеясе. Дөрес, Генрих моны кире кага: “Мин классикларны укыдым, Энгельста барысы да язылган”, ди».
2. Хәзерге Россия әдәбиятында һәм интернет мәкаләләрендә теорияне рекламага, маркетингка һәм интерфейслар проектлауга яраклаштыру омтылышларын очратырга мөмкин. Укучыны кисәтәм: бу эшнең, теориянең үзенеке кебек үк, киләчәге дә, нигезе дә юк.
3. Иң мөһиме: идея нигезендә башка идеяләрне бергә кушу һәм яңача берләштерү ята. Кануннарсыз, стандартларсыз һәм каршылыкларсыз.